فیزیوتراپی کمر را بهتر بشناسیم
یکی از شایع ترین دردهایی که هر فرد در طول زندگی خود آن را تجربه میکند کمر درد هست که یکی از راه های درمان آن فیزیوتراپی کمر میباشد. شدت این درد ممکن است از درد خفیف هنگام برخی فعالیت ها تا درد شدید که فعالیت های روزمره فرد را مختل میکند متفاوت باشد. همچنین درد ممکن است بصورت لوکال یا موضعی فقط در قسمت ستون فقرات کمری بوده و یا درد تیرکشنده ای در مسیر عصب همراه با علائمی مثل پارستزی و بی حسی باشد.
در بیشتر موارد درصورتیکه درد خفیف باشد، مدام و همیشگی نباشد و فعالیت های فرد را مختل نکند نیار به مداخله درمانی خاصی ندارد و با استراحت بهبود میابد. ولی درصورتیکه شدت درد به حدی زیاد باشد که باعث اختلال در فعالیت های روزمره فرد شود و یا درد خفیف باشد ولی بیشتر از یک هفته ادامه پیدا کند نیاز به مراجعه به متخصص و دریافت اقدامات درمانی میباشد.
در ادامه مختصرا به برخی علل شایع که باعث کمر درد میشوند میپردازیم.
آسیب های شایع در کمر و فیزیوتراپی کمر
بیرون زندگی دیسک کمر
بیرون زدگی دیسک بین مهره ای آسیبی است که قشر وسیعی از افراد را در طیف سنی گسترده درگیر میکند. برای درک دقیق تر این آسیب ابتدا باید اناتومی ستون فقرات و دیسک بین مهره ای را بررسی کنیم. ستون فقرات لومبار یا کمری از ۵ مهره تشکیل شده که ابتدای آن از مهره دوازدهم ستون فقرات پشتی و انتهای دنده هاست، و قسمت انتهایی ستون فقرات کمری یا همان مهره L5 با استخوان ساکروم مفصل میشود.
مهره های کمری توسط مفاصل فاست نسبت به یکدیگر حرکت میکنند، دیسک بین مهره ای که ماده ای ژله ای است که حجم زیادی از ان را مولکولهای آب تشکیل داده و سلولهای آب دوست پروتئوگلیکان و کلاژن ها نیز نقش مهمی در ساختار دیسک ایفا میکنند.
نقش اصلی دیسک بین مهره shock absorption یا جذب نیروهای وارده به ستون فقرات است. وجود مایع درون دیسک به این خاصیت، کمک ویژه ای میکند.
وقتی کمر رو به جلو خم میشود نوکلئوس یا هسته دیسک به سمت عقب شیفت پیدا میکند درصورتیکه بافت کلاژنی دیسک استحکام خوبی نداشته باشد و یا نیروی وارده بیشتر از توان بافت باشد آنولوس فیبروزوس یا قسمت خارجی دیسک پاره شده و دیسک دچار آسیب و بیرون زدگی میشود. احتمال بیرون زدگی دیسک در تمام طول ستون فقرات وجود دارد ولی معمولا در دیسک های بین مهره ای انتهای کمر L4,L5 و L5,S1 شیوع بیشتری دارد. و 90 درصد بیرون زدگی دیسک در این دو سطح از مهره های کمری رخ میدهد.
بیرون زدگی دیسک بر اساس شدت آن درجه بندی میشود:
درجه اول که خفیف ترین نوع بیرون زدگی است bulge گفته میشود. در حالت بالجینگ دیسک ، قسمت مرکزی دیسک یا همان نوکلئوس با فشار بر قسمت خارجی دیسک موجب برآمدگی میشود. این برآمدگی میتواند باعث ایجاد فشار بر ریشه های عصبی اطراف دیسک شده و علائم حسی و درد در مسیر عصب ایجاد کند.
دومین درجه بیروز زدگی دیسک Protrusion است. دراین وضعیت برآمدگی دیسک بیشتر از حالت بالجینگ است. در برخی موارد پروتروژن دیسک باعث درد در کمر و یا درد تیر کشنده به اندام تحتانی در مسیر عصبی که تحت فشار قرار گرفته میشود، درصورتیکه ممکن است در برخی افراد علائم مشخصی از جمله درد یا بی حسی گزارش نشود.
درجه سوم بیرون زدگی دیسک extrusion است. هنگامیکه آنولوس فیبروزوس استحکام خوبی نداشته باشد، بر اثر فشار دیسک پاره شده و نوکلئوس یا هسته دیسک فتق پیدا میکند. با توجه به جهت بیرون زدگی دیسک ممکن است فشار حاصل از فتق دیسک روی ریشه های عصبی چپ یا راست و یادوطرفه فشار وارد کرده و علائم ایجاد کند. این درجه از بیرون زدگی معمولا نیاز به جراحی دارد، البته درنهایت شرایط بالینی بیمار است که نوع درمان را مشخص میکند.
شدید ترین نوع بیرون زدگی دیسک sequestration است. که مثل حالت قبلی پارگی رخ داده و قسمتی از دیسکی که بیرون زده، جدا شده است.
تنگی کانال نخاعی یا کانال استنوزیس در فیزیوتراپی کمر
آناتومی ستون فقرات به شکلی است که مهره هایی که روی هم قرار گرفته اند کانالی را میسازند که نخاع و ریشه های عصبی از آن عبور کرده و به اندام ها میروند. هنگامیکه این کانال به هر دلیلی تنگ شود باعث فشار روی ریشه های عصبی شده و علائمی مثل بی حسی در اندامها درد و یا لنگش ایجاد میکنند.
ما ۲نوع تنگی کانال نخاعی داریم
تنگی کانال اولیه، مادرزادی است یعنی در بدو تولد شکل سوراخ مهره ای فرد به شکلی است که فضای قرار گرفتن نخاع و ریشه های عصبی تنگ است.
تنگی کانال ثانویه، در اثر عواملی مثل بیرون زدگی دیسک، آرتروز یا رشد استخوان اضافه در اثر فشار (استئوفیت)، کیست های ستون فقرات، سرطان و رشد تومور سرطانی نزدیک ستون فقرات ایجاد میشود و معمولا شایع تر است.
علائم تنگی کانال مهره ای
به استثنای تنگی کانال اولیه، معمولا تنگی کانال در افراد مسن دیده میشود که علت آن درگیری های آرتروزی و تغییرات تخریبی مهره هاست.
سایر علائم شامل:
- بی حسی و سوزن سوزن شدن اندام تحتانی
- احساس ضعف در عضلات بویژه ساق پا
- تشدید درد هنگام راه رفتن و ایستادن و تخفیف هنگام درازکشیدن و نشستن
- عدم تعادل
- لنگش متناوب اندام تحتانی
- درد گنگ و تیر کشنده در اندام تحتانی
- خشکی صبحگاهی
راه های تشخیص :
برای تشخیص این عارضه در وهله اول باید ریسک فاکتورها از جمله سن بالا را درنظر داشته باشیم، اگر فرد علائمی که قبلا به آنها اشاره شد را داشته باشد باید به پزشک متخصص ارتوپد، یا متخصص مغز و اعصاب و یا فیزیوتراپیست مراجعه کنید.
درمانگر علاوه بر ارزیابی دقیق بالینی و گرفتن شرح حال ممکن است از روش های تصویربرداری مثل رادیوگرافی، MRI و یا CT scan نیز برای تشخیص کمک بگیرد.
سرخوردگی مهره کمر spondylolisthesis
لیستزیس یا سرخوردگی مهره به وضعیتی گفته میشود که یکی از مهره های ستون فقرات نسبت به مهره های دیگر به سمت جلو یا عقب حرکت کند. این عارضه ممکن است به علت ترومای مستقیم مثل تصادفات یا سقوط از ارتفاع رخ بدهد، یا به دنبال آسیب های وارده به دیسک از جمله دژنراسیون و تغییرات تخریبی باشد و یا در اثر افزایش سن و پوکی استخوان اتفاق بیفتد. علائم این عارضه با توجه به شدت سرخوردگی متفاوت، و از بی حسی در اندام تحتانی ، درد در مسیر عصب و کاهش قدرت عضلات متغیر است.
راه های تشخیص تنگی کانال :
برای تشخیص این عارضه حتما باید به پزشک متخصص یا فیزیوتراپیست مراجعه کنید. درمانگر شما با انجام ارزیابی بالینی دقیق و انجام برخی تست های بالینی میتواند مشکل را تشخیص دهد. به علاوه یک عکس رادیوگرافی ساده میتواند تشخیص نهایی را قطعی کند.
درمواردی که شدت سرخوردگی کم باشد، نیاز به جراحی ندارد و با استفاده از داروهای مسکن ضدالتهابی، درمانهای فیزیوتراپی، انجام برخی ورزش ها و تقویت عضلات ناحیه شکم و لگن و کاهش وزن مشکل برطرف میشود. ولی اگر سرخوردگی شدید باشد (۵۰٪ عرض مهره یا بیشتر) برای جلوگیری از عوارض جبران ناپذیری که بدنبال دارد معمولا نیاز به مداخله جراحی پیدا میکند.
سندرم دم اسبی چیست ؟
سندرم دم اسبی cauda equina syndrome به وضعیتی گفته میشود که ریشه عصبی انتهای کمر یا همان ریشه های دم عصبی تحت فشار قرار میگیرند ، معمولا به علت بیرون زدگی دیسک ////// و علائمی مثل درد، ضعف در اندام تحتانی، بی اختیاری ادرار و از دست رفتن احساس جنسی ایجاد میکند.
وجود هر یک از این علائم به عنوان زنگ خطر شناخته شده و فرد نیاز فوری به جراحی دارد. عدم انجام درمان به موقع در این عارضه، آسیب های جبران ناپذیری همچون فلج دائمی اندام به دنبال خواهد داشت.
علل ایجاد سندرم دم اسبی:
- ناهنجاری های مادرزادی
- بیرون زدگی دیسک کمر
- تنگی کانال نخاعی
- بدخیمی ها و تومورهای ستون فقرات
- ترومای مستقیم از جمله تصادفات و سقوط از ارتفاع
- التهاب ستون فقرات یا مننژیت
- عفونت های ستون فقرات
هر کدام از انواع بیرون زدگی دیسک علائم سندرم دم اسبی را ایجاد کند نیاز به جراحی فوری دارد. در غیر اینصورت از درمان های غیرتهاجمی مثل فیزیوتراپی و کمتر تهاجمی مثل تزریق اپیدورال epidural injection کمک میگیریم.
